122 mm armata A-19 wz. 1931 i wz. 1931/37

Powstanie i zastosowanie:

W latach 20. radziecka artyleria dysponowała wieloma typami armat i haubic. W większości zostały one opracowane na długo przed I wojną światową i dlatego niewiele z nich posiadało zadawalające parametry techniczne. Jednocześnie nienajgorsze wyniki polowej eksploatacji 120 mm armat pochodzących z artylerii nabrzeżnej podczas I wojny światowej, sugerowały przydatność armat tego kalibru. W związku z tym dowództwo RKKA zleciło 5.01.1927 opracowanie w ciągu 6 miesięcy korpuśnej armaty kalibru 122 mm w dwóch wersjach. Miały się one różnić środkiem transportu. Jedna z nich miała być przystosowana do trakcji konnej a druga do motorowej. Pierwsza z nich miała być prócz tego demontowana do transportu. Równocześnie Główny Zarząd Artylerii (GAU) rozpoczął zakrojony na szeroką skalę program modernizacji niemalże wszystkich typów dział. Modernizacja 107 mm korpuśnej armaty polowej wz. 1910 nie przyniosła jednak zadawalających rezultatów. 107 mm armata zw. 1910/30 miała niewystarczający zasięg ognia a przede wszystkim masę pocisków. W związku z tym pierwszeństwo uzyskał kaliber 122 mm.

122 mm armata A-19 wz. 1931:

Nowe działo o kalibrze 122 mm opracowane zostało kierunkiem S. P. Szukałowa w latach 1929-32. W 1928 roku przygotowano projekt wstępny a projekt techniczny w początku 1929 roku. 29 czerwca 1929 roku projekt został przekazany do Głównego Konstrukcyjnego Biura Uzbrojenia wraz z inżynierami M. Ja. Krupczatnikowem i W. N. Drozdowem oraz innymi pracownikami Fabryki Nr 172. 17 lipca zostało wydane Fabryce w Permie polecenie ukończenia pojedynczej armaty w celu dokonania prób. Prototyp trafił na poligon NIAP w październiku 1931 roku. Z działa tego oddano 1525 wystrzałów i pokonano dystans 500 km z prędkością 17 km/h. 6 maja 1932 roku działo odesłano w celu dopracowania do biura projektowego fabryki a po jego rozwiązaniu do GKB-38 (ГКБ-38 - Главноеконструктор скоебюро завода №38). W 1933 roku w GKB-38 wyprodukowano testową serię armat oznaczonych już jako A-19. W 1933 roku wydano polecenie aby pierwsze seryjne trzy armaty zostały wykonane w zakładach Barrikady w terminie do marca 1935 roku. Kolejnych 30 miało tam powstać w 1935 roku z których 27 zostało przyjętych do uzbrojenia. W dniach 1-15 listopada próby na poligonie wykazały, że nie ma przeszkód aby przyjąć oficjalnie A-19 do uzbrojenia jako "122-ммкорпуснаяпушка обр. 1931 г." co też nastąpiło 13 marca 1936 roku. Armata posiadała łoże jednoogonowe i koła drewniane z bandażami gumowymi. Zamek armaty wz. 1931 został przejęty ze 152 mm haubicy wz 09/30.

122 mm armata A-19 wz. 1931/37:

W związku z niedopracowanym łożem armaty A-19, została ona zmodernizowana przez F. F. Pietrowa, który zastosował opracowane do 152 mm haubicoarmaty MŁ-20 wz. 1937 standardowe łoże 52-L-504A. Posiadało ono podwójne rozkładane ogony, pozwalające na zwiększenie możliwości ostrzału w azymucie. Mimo innego kalibru ze 152 mm haubicoarmaty MŁ-20 zaadaptowany został również nieautomatyczny zamek. Dokumentacja modernizacji została przygotowana w Fabryce Nr 172. Zmodernizowane działa zostały przetestowane na poligonie na przełomie września i października 1938 roku. Ponieważ próby wypadły pozytywnie, 29 kwietnia 1939 roku armata została przyjęta do uzbrojenia jako "122-мм корпусная пушка обр. 1931/37 г."

122 mm armata czołgowa A-19S wz. 1931/43:

Na podstawie armaty A-19 została opracowana wersja mogąca być uzbrojeniem wozów bojowych. W nią zostało uzbrojone działo samobieżne ISU-122. Na podstawie A-19S opracowano działa D-25T, D-25S i D-25M. Różniły się od pierwowzoru przede wszystkim zastosowaniem hamulca wylotowego i półautomatycznego zamku klinowego. W wersję D-25T uzbrojono czołgi IS-2 i IS-3 a w D-25S działa samobieżne ISU-122s.

122 mm armata wz. 1931/37/85:

W wyniku przeprowadzonej w Polsce modernizacji armat A-19 powstała wersja o większej mobilności. W armacie zamontowano koła pochodzące z samochodu ciężarowego KRAZ-255B. Zwiększono pojemność zbiornika sprężonego powietrza instalacji hamulcowej oraz wyposażono działo w instalację elektryczną umożliwiającą holowanie armaty po drogach publicznych. Zakres zmian był identyczny jak w przypadku modernizacji 152 mm haubicoarmat wz 1937 wykorzystujących to samo łoże.

Produkcja armat A-19:

rok 1935 1936 1937 1938 1939 1940 1941 1942 1943 1944 1945 1946 ogółem
sztuk 30 91 78

150

256 469 442 385 414 160 245 206 2926
 

1 listopada 1936 roku Armia Czerwona posiadała 74 armaty wz. 1931 z których 12 wymagało remontu kapitalnego. Armaty A-19 zostały użyte bojowo przeciw Finlandii podczas Wojny Zimowej, ale w odróżnieniu od wielu innych typów broni ani jeden egzemplarz nie został zdobyty przez przeciwnika. 122 mm armaty wz. 1937 zostały użyta również podczas Wojny Kontynuacyjnej (1941-44). 1 marca 1940 roku na stanie Armii Czerwonej znajdowało się 127 armat wz. 1931 i wz. 1931/37 a w chwili wybuchu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej już 1255 dział tego typu. W dniu 1 maja 1945 roku Armia Czerwona posiadała jeszcze 289 dział typu A-19 oraz 309 dalszych w jednostkach RWGK (РВГК - резерва bерховного главнокомандования). Choć A-19 nie był projektowany do tego celu, to podczas wojny okazało się, że braki we wyspecjalizowanym przeciwpancernym uzbrojeniu, niejednokrotnie wymuszały użycie 122 mm armat do zwalczania czołgów. Tak więc do 1943 roku A-19 była jedyną skuteczną bronią przeciwpancerną jaką Rosjanie dysponowali we większych ilościach. Nawet później, gdy do arsenałów zaczęły napływać większe ilości ZiSów-2 i ZiSów-3 to tylko użycie 122 mm amunicji gwarantowało zniszczenie celów typu Tygrys czy Ferdynand. Karierę zrobiła również czołgowa wersja armaty A-19S w którą uzbrojono działo samobieżne ISU-122. Armaty 122 mm używane były do końca wojny i to z nich dokonano pierwszego artyleryjskiego ostrzału Berlina. A-19-ki trafiły również do uzbrojenia państw wojujących ze ZSRR. 29 sztuk 122 mm armat zostało zdobytych w 1941 roku w pierwszych miesiącach Wojny Kontynuacyjnej a 25 z nich znajdowało się w wystarczająco dobrym stanie, by zostać przyjęta do uzbrojenia armii fińskiej pod oznaczeniem 122 K/31. Warto zauważyć, że to samo oznaczenie nadawano zarówno armatom wz. 1931 jak również tym zmodernizowanym zgodnie ze wzorem 1931/37. W związku z dość dużą masą utrudniającą ewentualne manewry wszystkie one jeszcze podczas wojny trafiły do artylerii obrony wybrzeża. Były na stanie 4. 5. i 6. baterii ciężkiej obrony wybrzeża. 4 armaty Finowie utracili w 1944 roku w rejonie działania 4 Korpusu. Podczas Wojny Kontynuacyjnej z armat 122 K/31 Finowie oddali 6755 lub 6425 strzałów (w zależności od źródła informacji). Armaty 122 K/31 używane były do szkolenia fińskich artylerzystów do lat 70. Pod koniec lat 80. pewna ilość 122-ójek otrzymała 152 mm lufy pochodzące od MŁ-20. Tak zmodyfikowane, teraz już haubicoarmaty zostały oznaczone 152 H 37-31. Niedługo później zarówno zmodernizowane jak i oryginalne armaty otrzymały 152 mm lufy Vammas (L/32), zostały oznaczone 152 H 88-31 i ponownie trafiły do magazynów sprzętu rezerwowego gdzie znajdowały się jeszcze w 2004 roku. W czasie II wojny światowej również wojska niemieckie zdobyły pewną ilość 122 mm armat. Zostały one wprowadzone do użytku pod oznaczeniami: "12,2 cm Kanone 390/1(r)" dla 122 mm armaty wz. 1931 i "12,2 cm Kanone 390/2(r)" dla 122 mm armaty wz. 1931/37. Użyto ich do wzmocnienia Wału Atlantyckiego. A-19 trafiły również do uzbrojenia LWP. Z końcem marca 1944 roku 1. Armia WP posiadała 36 armat tego typu. 1 maja 1945 roku LWP posiadało 56 armat A-19, z czego 35 z nich znajdowało się w 1. Armii WP a 3 w 2. Armii WP. W styczniu 1949 roku Wojsko Polskie posiadało 477 haubic i armat kalibru 122 mm. Pod koniec 1952 roku w eksploatacji pozostawały 63 sztuki armat A-19. Używane były przez: 5 DP z Sulęcin (24 szt), 14 BAC z Bolesławca (12 szt), 2 BPdes (9 szt), 3 BPdes (9 szt) i 5 BPdes (9 szt). Przez 40 lat armata A-19 używana była w Wojsku Polskim. W latach 80. działa A-19 zostały poddane modernizacji w wyniku której powstała 122 mm armata wz. 1931/37/85. Prócz tego działo trafiło na wyposażenie wielu państw byłego Układu Warszawskiego oraz Azji i Afryki.

Opis działa:

Armata A-19 przeznaczona była przede wszystkim do niszczenia fortyfikacji i stanowisk ogniowych głównie ogniem pośrednim. W toku eksploatacji okazało się jednak, że w związku z dużym kalibrem i dość znaczną prędkością wylotową pocisków jest również skuteczną bronią przeciwpancerną zwalczającą cele ogniem bezpośrednim. Przygotowanie A-19 do strzału jest analogiczne jak w przypadku haubicoarmaty MŁ-20. Najpierw należy zamocować lufę do oporopowrotnika a odpięte ogony od przodka rozsunąć. Po otwarciu zamka ładowało się do komory nabojowej odpowiedni pocisk a następnie wybrany w zależności wymaganego zasięgu strzału ładunek prochowy. Po zamknięciu zamka strzał oddawało się poprzez ściągnięcie kurka za pomocą linki. Ekstrakcja łuski następowała po ręcznym otwarciu zamka. Armata A-19 wz. 1931/37 składa się z następujących podzespołów: lufy z zamkiem, kołyski, oporopowrotnika, odciążacza, łoża górnego, łoża dolnego z ogonami i podwoziem, tarczy ochronnej, przyrządów celowniczych i przodka. Lufa jednolita lub z wymienną rurą rdzeniową. Otwieranie zamka i jego zamykanie odbywa się ręcznie. Śrubowy zamek posiada bezpiecznik zapobiegający przedwczesnemu otwarciu w przypadku niewypału. Kołyska jest typu korytkowego w kształcie litery U. W związku z dużym ciężarem lufy, a przede wszystkim jej znaczną długością uniemożliwiającą podparcie jej w środku ciężkości, armata została wyposażona w dwa sprężynowe pchające odciążacze. Pokrętło mechanizmu podniesieniowego (za pośrednictwem przekładni ślimakowej na luk koła zębatego) znajduje się z prawej a kierunkowego (o podobnej konstrukcji) z lewej strony działa. Dzięki zastosowaniu dwu kół zębatych o różnych średnicach, podnoszenie może odbywać się z dwoma różnymi przełożeniami. Przełącznik przełożeń znajduje się wewnątrz pokrętła. Celownik umieszczony jest z lewej strony działa a w jego skład wchodzi kątomierz działowy PG-1 i kolimator K-1. Obsługa działa chroniona jest przez tarczę pancerną. Armata wyposażona jest podwozie kołowe oraz dwa skrzynkowe rozstawne ogony zakończone stałymi lemieszami i płytą służącą do oparcia o przodek. Ogony miały podobną konstrukcję ale nie były wzajemnie wymienne. Podwozia starszego typu posiadały podwójne koła szprychowe z bandażami gumowymi (o szerokości 31 cm) a nowsze egzemplarze koła tarczowe z oponami wypełnionymi masą gąbczastą. Na zdjęciach czasami widać też działa wyposażone w podwójne koła z ciśnieniowymi oponami. Podwozie jest resorowane a sam resor jest na czas strzelania blokowany za pomocą śrubowego rygla. Holowanie armaty odbywało się zazwyczaj za pośrednictwem przodka (o masie 780 kg), na którym opierano ogony łoża a następnie cofano lufę, w celu racjonalnego rozłożenia mas podczas transportu. W szczególnych przypadkach dopuszcza się holowanie na niewielką odległość działa bez cofniętej lufy. Podczas Wielkiej Wojny Ojczyźnianej zazwyczaj jako ciągnik używano traktora S-65 a po wojnie gąsienicowych pojazdów typu ATS-59, AT-T i AT-S. W Polsce A-19 były początkowo holowane przez ciągniki gąsienicowe D-350 Mazur a następnie przez samochody ciężarowe KRAZ-255B. 

Dane amunicji:

amunicja

masa pocisku

masa ładunku prędkość pocisku

pocisk

typ pocisku  zapalnik kg kg m/s
OF-471 odłamkowo-burzacy długi RGM, D-1 25 3,6 ?
OF-471N odłamkowo-burzacy krótki RGM, D-1, W-90 25 3,8 ?
OF-462 odłamkowo-burzacy stalowy haubiczny RGM, D-1, RG-6, GWMZ 25 3,8 ?
G-471 przeciwbetonowy KTD, KTD-2 25 2,2 ?
BR-471 ppanc ostrogłowicowy MD-8 25 0,156 780-800
BR-471B ppanc z czepcem balistycznym MD-8, DBR 25 - 780-800
 

W armacie A-19 stosuje się amunicję 121,92 mm x 785 R rozdzielnego ładowania z pociskami odłamkowo-burzącymi, przeciwpancerno-smugowymi (tępo i ostrogłowicowymi) z ładunkiem prochowym zmiennym. Nie stosowano przeciwpancernej amunicji podkalibrowej, przeciwpancerno zapalającej, szrapneli, zapalającej i oświetlającej. Prócz amunicji dedykowanej armacie A-19 (oznaczenie ...-471) używano również pocisków OF-462 przeznaczonych do haubicy M-30. Pocisk odłamkowo-burzący z zapalnikiem ustawionym na działanie odłamkowe razi pas o szerokości 40 i długości 4 metrów a z zapalnikiem ustawionym na działanie burzące razi w polu o średnicy 3,3 m i głębokości 1,3 m. Za pomocą pocisku przeciwpancernego w czasie II wojny światowej można było niszczyć wszystkie ówczesne niemieckie z czołgi z dystansu do 900 m. Możemy wyróżnić 4 schematów załadowania łusek ładunkiem prochowym.

Dane techniczno-taktyczne:

 

 

 

A-19 wz. 31 A-19 wz. 31/37 wz. 1931/37/85 122 K/31  A-19S wz. 31/43 D-25
kaliber mm 121,92 121,92 121,92 121,92 121,92 121,92

całkowita długość lufy

mm

5650 5650 5650 5650 5650 5246 ?
masa lufy z zamkiem kg ? 2380 2380 2380 ?  ?
masa łoża kg ? 4870   ? ? - -

elewacja

deg

-2 +65 -2 +65 -2 +65 -4 +45 ? -2 +20

azymut

deg

4 58 58 56 ?  ?
odrzut lufy mm 0,87-1,4 0,87-1,4 0,87-1,4 ? ? 0,58-0,66

marszowa długość działa

mm

? ? ? ? - -
bojowa długość działa mm ? ? ? ? - -

marszowa szerokość działa

mm

? 2345 ? ? - -
marszowa wysokość działa mm ? 2270 ? ? - -
wysokość linii ognia mm ? 1509 ? ? - -

donośność bezwzględna

m

? 825-975 825-975 ? 700-1100 ?
donośność maksymalna m 20400 20400 20400 20000 15700 14200
szybkostrzelność praktyczna strz/min 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4

prędkość holowania

drogi asfaltowe

km/h

15 25 50 ? - -
drogi gruntowe ? ? 30 ? - -
teren ? ? 10 ? - -

czas przejścia z położenia marszowego w bojowe

min

10-12 8-10 8-10 ? - -

obsługa

osób

9 9 9 ? - -

masa bojowa

kg

7100 7250 ? 7100 2365 4438

masa marszowa

kg

7800 8050 ? ? - -

Penetracja pancerza za pomocą pocisków przeciwpacernych:

amunicja BR-471 BR-471B
pochylenie pancerza 60 deg 90 deg 60 deg 90 deg
dystans       penetracja
m         mm
500 122 152 125 155
1000 115 142 120 143-154
1500 107 133 110 132-135
2000 97 122 100 116-125

 

Powrót do strony z uzbrojeniem

Powrót do strony głównej