76,2 mm armata dywizyjna wz. 1902

czyli słynna tzw. "trzycalowa Putiłówka"

Armata wz. 1902 została opracowana przez L. A. Biszljakowa, K. M. Sokołowskiego i K. L. Lipińskiego z Zakładów Putiłowskich w Petersburgu. Jej twórcy oparli się w dużym stopniu na produkowanej również w Petersburgu armacie wz. 1900 zbudowanej przez generała Engelhardta ale wzorem najlepszej ówcześnie produkowanej francuskiej 75 mm armaty wz 1897 wyposażono ją w zespół oporopowrotnika. Wprawdzie jak pokazała przyszłość armata wz. 1902 nie okazała się tak rewelacyjna jak jej francuski odpowiednik, ale jej produkcja była tania i prosta. Produkcję armaty podjęto również w Petersburbu dzięki czemu doczekała się nazwy „trzycalowa putiłówka”. Konstrukcja „putiłówki” miała duży wpływ na projekt japońskiej armaty Arisaka model Meiji 38.

76,2 mm wz. 1902

Jest to podstawowa wersja armaty. Pierwsze egzemplarze po bokach lufy posiadały dwa siedziska dla obsługi działa. Potem armaty zamiast siedzisk wyposażane były w tarcze ochronne. Podczas I wojny światowej zwiększono donośność z 6400 m do 8550 m, prawdopodobnie dzięki zwiększeniu kąta elewacji.

76,2 mm wz. 1902/30

W połowie lat 20. naczelne dowództwo Armii Czerwonej zainteresowane było unowocześnieniem swojego parku artyleryjskiego. Przede wszystkim chodziło o zwiększenie zasięgu ognia. Niestety kiepsko wykształcony M. Tuchaczewski który był wiceministrem obrony i w ogóle nie wykształcony wiceminister przemysłu ciężkiego I. Pawlunowski starali się wymóc realizację swoich pomysłów na modernizację trójcalówki. W związku z tym, że obydwaj mieli słabe pojęcie o artylerii ich pomysły nie były zbyt rewelacyjne, w dodatku niejednokrotnie wykluczały się nawzajem. Zwiększenie zasięgu ognia bez zwiększania kalibru broni okazało się dość trudne. Dopiero w 1929 roku, wraz z opracowanym przez GAU (Główny Zarząd Artylerii – Gławnoje Artillerijskoje Uprawlenije) programu rozwoju artylerii na lata 1929-32, modernizację armaty wz. 02 powierzono trzem biurom konstrukcyjnym: Fabryce Nr 7, Fabryce Motowilicheńskiej w Permie i Trestu Uzbrojenia (OAT). Ostatecznie zadaniem modernizacji obarczono inż. W. N. Sidorenkę z fabryki permeńskiej. Polepszenie właściwości armaty uzyskano dzięki zwiększeniu ładunku prochowego i dopracowaniu aerodynamiki pocisków. Ta sama amunicja została użyta do 76,2 mm armat pułkowych wz. 1927. Zwiększono również maksymalny kąt podniesienia. Stwierdzono również, że dalsze zwiększanie podniesienia lufy powoduje tylko niewielki wzrost zasięgu przy jednoczesnym ogromnym spadku celności. Podobne skutki przyniosło wydłużenie lufy z 30 do 40 a nawet 50 kalibrów. Wzrost zasięgu odbywał się za cenę wzrostu masy i znacznego pogorszenia mobilności. Wprawdzie broń z lufą 50 kalibrową przy kącie podniesienia 45° za pomocą wzmocnionej amunicji osiągała aż 14000 m donośności ale nie dość, że celność była niska to jeszcze siła wybuchu pocisku na tak mała, że praktycznie niemożliwe było korygowanie ognia na podstawie padających strzałów. Ostatecznie poprzestano na lufach o długości 30 i 40 kalibrów. W fabryce Nr 92 armacie tej nadano wewnętrzne oznaczenie F-10. Do 1931 roku zmodernizowano w ten sposób 740 armat wz. 02 a do końca 1937 roku zamierzano zmodernizować wszystkie pozostałe armaty wz. 02. Prawdopodobnie nie zrealizowano tych planów skoro Finowie zdobyli jeszcze pięć armat wz. 02 w czasie wojny zimowej. W ramach owej modernizacji w 76,2 mm armacie wz. 02/30 ale również w 107 mm armacie wz. 1910/30, 122 haubicy wz. 1910/30 i 155 mm haubicy wz. 1909/30 ujednolicono celowniki z kątomierzem panoramicznym.

Zastosowanie 76,2 mm armaty polowej wz. 1902

Armata wz. 02 była jedną z najczęściej używanych przez Rosję armat podczas I wojny światowej. Początkowo zakładano zwalczanie celów „trzycalówkami” wyłącznie ogniem bezpośrednim, lecz wojenna praktyka wykazała, że równie skuteczne jest prowadzenie ognia pośredniego. Po rewolucji październikowej, Armia Czerwona odziedziczyła po armii carskiej około 60 wzorów różnych armat. GAU zdecydował o pozostawieniu w arsenałach tylko 10 z nich. Wśród nich była również armata wz. 02. Zmodernizowane armaty wz. 1902/30 były używane również przeciw Finom podczas wojny zimowej 1939-40. Część armat trafiła również na wyposażenie pociągów pancernych biorących udział w wojnie zimowej. Przykładowo w armaty te uzbrojony był pociąg pancerny nr 16. Pewna ilość armat została również użyta podczas wojny kontynuacyjnej z Finlandią. Armaty wz. 1902 zostały użyte również przez Finów podczas wojny domowej, zarówno przez czerwonych jak i białych. Jedyną różnicą było to, że ci pierwsi dostali je w formie pomocy od ZSRR a drudzy musieli zdobyć je w walce. Pierwsze sześć armat omawianego typu, biali zdobyli od czerwonych w miejscowości Ilmajoki. Dwie z nich okazały się wystarczająco sprawne, by już 3 lutego 1918 zostać użyte do ostrzału radzieckiego garnizonu w Oulu. Była to pierwsza bitwa w której Finowie mogli liczyć na wsparcie artyleryjskie. Początkowo Finowie nie byli zbyt zadowoleni z „trzycalówek”, nazywanych tam 76 K/02. Uważali, że działa te niezbyt odpowiadają trudnym warunkom terenowym w Finlandii ale ich młodego państwa nie stać było na zakup innego sprzętu w wystarczających ilościach. Nie bez znaczenia było marne wyszkolenie fińskich artylerzystów. Z tego samego powodu, podczas wojny domowej w 1918 roku, najczęściej z armat tych prowadzono ogień bezpośredni. W tym czasie opracowano też ciekawą metodę zwiększania donośności dział bez poddawania ich jakimkolwiek modernizacjom. Polegało to na strzelaniu ze specjalnie wykopanego w ziemi stanowiska. Dzięki czemu działo mogło strzelać z elewacją większą od maksymalnej. Jednocześnie zrezygnowano z mało skutecznych szrapneli, poprzestając na użytkowaniu pocisków typu burzącego. Ogółem Finowie w 1918 roku zdobyli 159 sztuk „putiłówek”. Kolejne 20 dział zostało zakupionych w kwietniu 1918 roku w Niemczech. Wprawdzie na początku lat 20. poddano testom armaty francuskie które miały zastąpić armatę wz. 1902 ale okazało się, że nie są one na tyle nowoczesne by zamówić je w większej ilości. Efektem tego było to, że „putiłówka” pozostała jedną z podstawowych armat fińskiej artylerii aż do II wojny światowej. W latach 20. i 30. uzbrojono w nie nawet fińskie pociągi pancerne. Każdy z nich posiadał po dwa działa tego typu ale tuż przed II wojną światową zostały one zastąpione górskimi armatami 76 VK/04. W 1931 roku fińska armia wzbogaciła się o kolejne 11 sztuk 76,2 mm armat wz. 1902. Armaty te wraz z dwoma armatami typu 76 LK/13 i amunicją, otrzymano za 10 armat 75 VK L/14 w ramach wymiany z Litwą. Na początku lat 30. rozważano pomysł zwiększenia maksymalnej elewacji broni i przekalibrowania lufy na 75 mm ale pomysł ten nie doczekał się realizacji. Podczas wojny zimowej zdobyto jeszcze pięć dział 76 K/02 i 32 zmodernizowane w 1930 roku armaty 76 K/02-30. Podczas tej wojny Finowie ze swoich dział 76 K/02 oddali 265050 strzałów. Kolejne 54 egzemplarze zostały zakupione w Niemczech, już po zakończeniu wojny zimowej. Podczas trwania II wojny światowej Finowie za pomocą armat wz. 1902 prowadzili przede wszystkim ogień pośredni. Sporadycznie używano ich do zwalczania broni pancernej. Część dział została użyta jako baterie nadbrzeżne i forteczne. Mimo, że przy uzupełnianiu arsenałów podczas wojny zimowej zakupiono pewną ilość mniej lub bardziej nowoczesnego uzbrojenia artyleryjskiego, to armaty 76 K/02 były nadal najpopularniejszymi fińskimi działami. Podczas wojny kontynuacyjnej Finowie zdobyli bowiem jeszcze 93 dział 76,2 mm wz.1902 w wersji zmodernizowanej w 1930 roku. Wśród dział zdobytych w tej wojnie było również 10 z lufą L/40. Otrzymały one oznaczenie: 76 K/02-30/40. Jednocześnie odniesiono również poważne straty w sprzęcie. Przykładowo w lipcu 1944 roku stracili 29 „putiłówek”: 18 z 4 Korpusu Armijnego w okolicy przesmyku Karelskiego, 8 z Brygady Artylerii Nabrzeżnej Ładoga i 3 z Grupy Aunus. Zmieniło się jednak nastawienie artylerzystów do tego uzbrojenia. Teraz zyskało ono miano prostego ale skutecznego. Ogółem podczas wojny kontynuacyjnej 1941-44 Finowie z dział 76 K/02 oddali 1316568 strzałów. Po wojnie działa zostały wyposażone w koła z gumowymi oponami. Później armaty zostały zakonserwowane na wypadek wojny. w związku z dużymi zapasami amunicji posiadanymi przez Finów, część armat była używana do szkolenia aż do lat 90. Armaty wz. 02 trafily również do polskich arsenałów. W 1924 roku przeprowadzono wymianę zdobytych przez Polaków 76,2 mm armat wz. 02 na używane w Rumunii francuskie 75 mm armaty wz 1897 celem ujednolicenia stosowanej amunicji. Mimo to armaty wz. 02 używane przez polskie oddziały w tak dużych ilościach, że w latach 20. powstał pomysł przekalibrowania lufy poprzez umieszczenie koszulek, pozostałych egzemplarzy pozostałych w armii. W ten sposób w Zakładach Starachowickich powstała 75 mm armata wz. 02/26 „Prawosławna”. Dokonano również modyfikacji jaszczy i przodków by mogły przewozić nową inną amunicję. Działo piechoty miało zazwyczaj 36 pocisków w przodku i 44 w jaszczu a działo kawalerii odpowiednio 32 i 64. Działa te były używane jeszcze we wrześniu 1939 roku w dywizjonach artylerii konnej, piechocie (ogółem 466 armat) oraz jako uzbrojenie pociągów pancernych (25 armat). Typowy wagon artyleryjski polskiego pociągu pancernego, „typ II” projektu KBPP w Poznaniu początkowo uzbrojony były w 76,2 mm armatę wz. 02 i 122 mm rosyjską haubicę. Następnie uzbrojono je w jedną zmodernizowaną „putiłówkę” wz. 02/26 umieszczoną w wieży górnej, jedną 100 mm haubicę wz. 14/19P umieszczoną niżej oraz dziewięć karabinów maszynowych 7,92 mm Maxim wz. 08 w tym jeden przeciwlotniczy. Armaty wz. 02/26 zostały użyte bojowo podczas kampanii wrześniowej a część z nich została przejęta przez okupanta. Pod koniec wojny „putiłówki” ponownie trafiły do polskich arsenałów wraz ze zdobycznymi niemieckimi pociągami pancernymi. W lipcu 1944 roku na południowym wschodzie Polski został zdobyty niemiecki ciężki pociąg pancerny WR 550 D14 uzbrojony w 76,2 mm armaty wz. 02. Został on potem przyjęty do uzbrojenia WP. Lokomotor tego pociągu pancernego używany był w jednostce stacjonującej koło Przemyśla. W 1974 roku przekazano go do Muzeum Kolejnictwa w Warszawie. „Putiłówki” zostały zdobyte również przez Niemców w czasie I wojny światowej. 20 z nich zostało w 1918 roku odsprzedanych Finlandii. Podczas kampanii wrześniowej Niemcy weszli w posiadanie wielu typów polskiego uzbrojenia, z czego niektóre przyjęli do uzbrojenia. Polskie 75 mm armaty wz. 02/26 otrzymały oznaczenie 7.5cm FK 02/26(p) i po przekalibrowaniu zostały użyte przez Niemcy w swoich pociągach pancernych. Po napaści na ZSRR zdobyte armaty wz. 02/30 zostały w Niemczech wprowadzone do uzbrojenia jako 7,62 cm FK 295/1(r). Wersja armaty z lufą L/40 została oznaczona 7,62 cm FK 291/2(r). 54 armaty tego typu zostały odsprzedane Finlandii. Zdobyczne radzieckie armaty podobnie jak egzemplarze zdobyte w Polsce posłużyły Niemcom do uzbrajania pociągów pancernych. W armaty te zostały uzbrojone niemieckie pociągi pancerne typu BP-42 oraz WR 550 D14. Po pierwszej wojnie światowej 76,2 mm armaty wz. 1902 trafiły do litewskich arsenałów. Później część z nich została sprzedane Rumunii i wymienione z Finlandią. Rumunia nabyła 76,2 mm armaty wz. 02 gdyż pewną ilość używano tu od wielkiej wojny. W połowie lat 20. w celu ujednolicenia broni, posiadane przez Rumunię 75 mm armaty wz. 1897 zostały wymienione z Polską na 108 armat wz. 02. W latach 30. armaty zostały poddane modernizacji, w wyniku czego powstała armata polowa wz. 1902/36. Przed wybuchem II wojny światowej do użytkowników armat wz. 02 dołączyli chińscy komuniści i hiszpańscy republikanie (170 szt.) wspierani przez ZSRR. Po wojnie 76,2 mm armaty wz. 1902 trafiły do KRLD i wietnamskich oddziałów Viet Minh.

Opis działa

7,62 mm armata wz. 02 projektowana była jako typowa armata polowa przeznaczona do zwalczania celów ogniem bezpośrednim. W toku walk okazało, że z armat można prowadzić również skuteczny ogień pośredni. Niejednokrotnie armaty te były również w prosty sposób przystosowane do zwalczania celów powietrznych. W skład działonu prócz samej armaty wchodził jeszcze jaszcz z amunicją oraz dwa przodki. W przodku przewożono 40 pocisków. 76,2 mm armata wz. 02 jest działem polowym o długim odrzucie lufy i zamku śrubowym. W skład oporopowrotnika wchodził hydrauliczny opornik i sprężynowy powrotnik. Lufa nie była wyposażona w hamulec odrzutu. Armata miała łoże kołowe jednoogonowe Podwozie wyposażone było w koła drewniane ze stalowymi obręczami. Niektóre egzemplarze wyposażone były w tarczę ochronną. Armaty wz. 02 zazwyczaj holowane były za pomocą zaprzęgów sześciokonnych z prędkością 6-10 km/h). Mimo że podstawowym środkiem transportu „putiłówek” były zaprzęgi konne, czasami używano także samochodów ciężarowych. Działa były wówczas przez nie holowane bądź przewożone na skrzyni ładunkowej. Również polskie 75 mm armaty wz. 02/26 holowane były przez zaprzęgi sześciokonne. Amunicja zespolona o zmiennym ładunku, używana w zmodernizowanych armatach wz. 02/30 nosi oznaczenie 76,2x385R. Taka sama jest używana w 76,2 mm armacie pułkowej wz. 1927 i 76,2 mm armacie pułkowej OB-25.

Amunicja armaty wz. 02/30

amunicja masa pocisku masa naboju prędkość wylotowa producent
nabój pocisk typ kg kg m/s  
UOF-353M OF-350M odłamkowo burzący ? ? ? ZSRR
UOF-353 OF-354 odłamkowo burzący ? ? ? ZSRR
UF-353 F-354 burzący ? ? ? ZSRR
UF-353F F-354F burzący ? ? ? ZSRR
UO-353AM O-350A odłamkowy ? ? ? ZSRR
UBR-353A BR-350A ppanc 6,4 ? 655 ZSRR
UBR-353B BR-350B ppanc 6,4 ? 655 ZSRR
UBR-353SP BR-350SP ppanc 6,5 ? ? ZSRR
UBR-353A BR-353A ppanc podkalibrowy ? ? ? ZSRR
UBP-354M BR-350M ppanc podkalibrowy 3,94 ? ? ZSRR
UBP-354M BP-350M kumulacyjny 5,28 5,47 ? ZSRR
UBP-354A BP-350A kumulacyjny ? 5,47 ? ZSRR
USz-353 Sz-354 szrapnel ? ? ? ZSRR
USz-353T Sz-354 szrapnel ? ? ? ZSRR
UOH-353M OH-350 chemiczny ? ? ? ZSRR
? Gr. 38 H1/B kumulacyjny 4,8 ? 400 Niemcy
? Gr. 38 H1/C kumulacyjny smug 4,8 ? 400 Niemcy

Penetracja pancerza amunicją BR-350A z armaty wz. 02/30

pochylenie pancerza 60 deg 90 deg
dystans penetracja
100 m 65 mm 80 mm
500 m 59 mm 73 mm
1000 m 51 mm 64 mm
1500 m 43 mm 55 mm
2000 m 39 mm 48 mm

Dane armaty wz. 02

armata wz. 02 armata wz. 02/30 L/30 armata wz. 02/30 L/40 armata wz. 02/26
kaliber mm 76,2 76,2 76,2 75
długość lufy mm 2286 2286 3050 2340
długość armaty mm ? ? ? 4350
szerokość armaty mm ? ? ? 1846
wysokość armaty mm ? ? ? 1630
wysokość linii ognia mm 927 ? ? ?
odrzut lufy mm ~1000 ? ? ?
elewacja deg -6 +16 -6 +37 -6 +37 -5 +18 (1)
azymut deg 6 6 6 20
masa bojowa kg 1092 1320 1350 1180
masa marszowa kg 2017 2350 2380 1940
masa przodka kg 925 ? ? 620
masa lufy kg 393 ? ? ?
donośność (2) m 6400 (3) 9600 12900 10700
szybkostrzelność strz/min 10-12 10-12 10-12 10
załoga osób 6-7 6-7 6-7 6-7
 (1)       Maksymalny kąt podniesienia 40 deg
 (2)      Donośność dla pocisków burzących
 (3)      Podczas wielkiej wojny donośność została zwiększona do 8550 m

Powrót do strony z uzbrojeniem

Powrót do strony głównej